آنها بود . اين امر سبب آشفتگىهاى حريف و از سويى عوامل همدستى برخى از اهالى كشورهاى اسلامى شد تا شايد از خشم و خونخواهى مغول در امان بمانند . بىشك قتل عام تجار آسياى مركزى به دست خوارزمشاهيان در سال 1219 ميلادى ، تنها بهانه‌اى براى اولين يورش چنگيزخان به كشورهاى اسلامى بود ، نه عامل اصلى اين يورش . در حقيقت اعمال فشارهاى تركان ، خلأهاى بسيارى ايجاد كرده بود و به‌خصوص پس از آخرين تهاجم خوارزمشاهيان ، به هيچ‌رو دولتى شايسته شكل نگرفت و اين امر باعث بىثباتى در سراسر سرزمين‌هاى خاورى اسلام گرديد . مغول‌ها نيز كه به‌خوبى از تمام جريانات آگاه بودند و از سويى به گسترش تجارت خود نيز مىانديشيدند ، به ايران تاختند . در نخستين مرحله تهاجمات مغول ، جاده ابريشم يكى از بزرگ‌ترين اهداف مغولان بود . بعدها محور تهاجمات تغيير يافت و آنان تنها به پيروزى مىانديشيدند ؛ آن‌گونه كه به‌تدريج در ذهن رهبران آن يك امپراتورى جهانى نقش بست . « 1 » سرانجام پس از دو قرن ، يعنى از چنگيز تا تيمور ، حركت توسعه‌طلبانه آنان در نواحى دور از قدرت مركزى ، از جوش و خروش بازايستاد و به اسكان و آرام گرفتن در يك محل تمايل يافتند . اولين تهاجمات توسعه‌طلبانه مغول در سرزمين‌هاى اسلامى ، نتوانست هرج و مرج سنتى قبايل بيابان‌گرد را سروسامان دهد . اين سنت ريشه‌دار ، استقرار دولت‌هاى جديد مغول را به‌خطر مىافكند . از اين‌روى تيمورلنگ براى برقرارى نظم ، تهاجمات را به‌شكل پيشين ، از ماوراءالنهر ادامه داد و ديگربار به كشت و كشتار پرداخت . بىترديد آنچه باعث پيشرفت و موفقيت اين فاتح نيمه ترك و مغول شد ، عَلَم جنگى بود كه تحت عنوان « دفاع سرسختانه از آيين صدر اسلام » برافراشت . « 2 » حملات تيمور با همه وحشت و زيانى كه در پى داشت ، ويرانگرتر از حملات چنگيز و هولاكو نبود ، چراكه وى مسلمان بود و تا حدى حرمت مساجد و كتابخانه‌ها را نگاه مىداشت و اهل علم را محترم مىشمرد اما آنها به پير و جوان ، بزرگ و كوچك و عالم و جاهل رحم‌نمىكردند ؛ اسب‌هاى خود را در مساجد مىبستند و كتابخانه‌ها را آتش مىزدند ؛

--> ( 1 ) . همان ، ص 316 و 317 . ( 2 ) . همان ، ص 318 و 319 .